MỐI QUAN HỆ BIỆN CHỨNG GIỮA QUAN ĐIỂM LỊCH SỬ VÀ QUAN ĐIỂM THỰC TIỄN TRONG DẠY - HỌC MÔN HỌC GDQP&AN

Phạm Văn Thành.

Giáo dục quốc phòng và an ninh là bộ phận của nền giáo dục quốc dân, một nội dung cơ bản trong xây dựng nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân; là môn học chính khoá trong chương trình giáo dục và đào tạo từ tiểu học đến đại học, các học viện, trường chính trị, hành chính, đoàn thể. Trong những năm qua; song song với thành tựu vượt bậc của công cuộc đổi mới đất nước, công tác quốc phòng, an ninh luôn được Ðảng, Nhà nước, nhân dân chăm lo xây dựng, củng cố. Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI đã khẳng định: "Tăng cường quốc phòng, an ninh là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của Đảng, Nhà nước và toàn dân" [1]. Tư duy mới của Đảng ta về xây dựng nền quốc phòng toàn dân, an ninh nhân dân trong giai đoạn hiện nay được thể hiện rõ ở việc tăng cường bồi dưỡng kiến thức quốc phòng và an ninh, làm cho mọi người hiểu rõ những thách thức lớn, tác động trực tiếp đến nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc trong bối cảnh thế giới và khu vực có nhiều diễn biến phức tạp, đe dọa đến hòa bình, an ninh của mỗi quốc gia, dân tộc.

Với vai trò và ý nghĩa to lớn của công cuộc bảo vệ Tổ quốc, giáo dục và nâng cao ý thức, phẩm chất đạo đức, lòng yêu nước của học sinh, sinh viên nói riêng và thế hệ trẻ nói chung (chủ nhân tương lai của đất nước) phải có đầy đủ kiến thức và kỹ năng về quốc phòng và an ninh. Trong điều kiện đất nước hội nhập và phát triển, việc nâng cao ý thức, trách nhiệm, hiểu biết về kiến thức quốc phòng và an ninh là một trong những nhiệm vụ mang tính trọng tâm, trọng điểm. Do đó, vấn đề đặt ra cho các nhà trường trong công tác giáo dục, bồi dưỡng kiến thức quốc phòng và an ninh cần có những  bước đi, giải pháp phù hợp. Vì vậy, khi tiếp cận môn học này, người dạy và người học không thể nhìn nhận, đánh giá và phân tích vấn đề ở một góc độ hoặc một khía cạnh nào đó mà cần phải có cái nhìn toàn diện trong quá trình dạy - học để tiếp cận đúng bản chất các hiện tượng kinh tế - xã hội. Để đạt được yêu cầu đó, cả người dạy và người học phải biết kết hợp, vận dụng nhiều mảng kiến thức; phân tích, nhận định, đánh giá toàn diện các vấn đề xã hội có yêu cầu; đặc biệt, trong dạy - học quốc phòng và an ninh cần nhìn nhận vấn đề trong mối quan hệ biện chứng giữa các quan điểm, trong đó  có quan điểm lịch sử và quan điểm thực tiễn. Đây chính là một trong những yêu cầu quan trọng trong công tác dạy - học môn học giáo dục quốc phòng và an ninh tại các nhà trường ở nước ta hiện nay.

Nếu quan điểm lịch sử quan tâm nhiều những sự việc, sự kiện diễn ra trong quá khứ để suy luận tìm ra quy luật phát triển thì quan điểm thực tiễn yêu cầu quá trình dạy - học phải luôn sát với thực tế cuộc sống xã hội, sát với khách quan sinh động, không mơ hồ, không sáo rỗng, phù hợp với điều kiện thực tiễn về con người, cơ sở vật chất, thiết bị và các sự biến để giải thích và giải quyết các tình huống, tạo cơ sở cho người học có thể vận dụng kiến thức lý luận để nhận thức, lý giải, giải quyết các sự vật hiện tượng đã và đang diễn ra cũng như dự báo, dự đoán được tương lai và biến kỹ năng thực hành thành kỹ năng sống. Các nhà trường (kể cả nhà trường quân đội) đều xem đây là xương sống trong việc thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy nhằm nâng cao tính thiết thực, hiệu quả và lấy người học làm trung tâm.

Nếu quan điểm thực tiễn buộc người dạy phải chuẩn bị chu đáo để "có mười, dạy một" sao cho phù hợp với nhiều loại "nhóm đối tượng", đồng thời người học buộc phải tích cực vận dụng tri thức đã có để giải quyết các tình huống có vấn đề trong làm việc nhóm, thảo luận và qua đó các kiến thức mới dần dần hình thành và phát triển thì quan điểm lịch sử buộc người dạy và người học phải biết kế thừa, không thể phủ nhận tất cả (xóa hết để làm lại) một cách chủ quan, duy ý chí.

Do đó, trong quá trình giảng dạy, người dạy và người học không được xem nhẹ hay bỏ qua một quan điểm nào cả, mà cần phải đặt nó trong mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại, hỗ trợ cho nhau trong quá trình nhận thức. Tại sao hai quan điểm này không tách rời nhau trong dạy và học môn học giáo dục quốc phòng và an ninh? Nhìn thoáng qua nhiều người nghĩ rằng hai quan điểm này đặt ở hai vị trí khác nhau, một quan điểm nghiêng về quá khứ còn quan điểm kia nghiêng về hiện tại; mặt dù, hai quan điểm này nằm ở hai vị trí nhưng không khác nhau, xét cho cùng thì luôn gắn kết chặt chẽ với nhau, bổ sung cho nhau giữa "quá khứ - hiện tại - tương lai"; lịch sử xây dựng nên những nền tảng vững chắc để người dạy và người học có đủ cơ sở lý luận nhận thức, đánh giá, phân tích đúng đắn vấn đề ở hiện tại và tương lai, thực tiễn cung cấp những thực tế, sự biến hình thành từ hoàn cảnh lịch sử. Như vậy, trong mối quan hệ giữa hai quan điểm này nổi bật lên một khía cạnh đáng lưu ý, đó là sự tiếp thu luôn có sự kế thừa và phát triển. Chúng ta có thể lấy thí dụ cụ thể:

Khi dạy - học chuyên đề Nghệ thuật quân sự Việt Nam [2] để hiểu rõ, phân tích, đánh giá, vận dụng vào thực tế cuộc sống cũng như trong công việc thì cả người dạy và người học không thể chỉ phân tích, đánh giá vấn đề ở hiện tại mà cần phải tiếp cận chuyên đề này ở cả góc độ lịch sử, thông qua các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm mà ông cha ta đã tiến hành (chẳng hạn từ cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Triệu Đà (184 - 179 TCN), khởi nghĩa hai Bà Trưng (40 - 43), chiến thắng của Ngô Quyền trên sông Bạch Đằng (938), hai lần kháng chiến chống Tống của nhà Tiền Lê và nhà Lý, ba lần kháng chiến chống giặc Mông - Nguyên (1258 - 1288) của nhà Trần, và gần nhất là cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp từ 1858 - 1954, đế quốc Mỹ từ 1954 - 1975) để bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc. Như vậy, những cuộc kháng chiến mà ông cha ta tiến hành luôn có sự kế thừa những kinh nghiệm, nhưng đồng thời cũng rất sáng tạo trong vận dụng, không ngừng phát triển nghệ thuật tiến hành chiến tranh chống giặc ngoại xâm. Nếu ở đây, người dạy và người học chỉ nghiên cứu vấn đề ở hiện tại thì khổng thể thấy được "cái hồn" cái sâu xa của vấn đề đang nghiên cứu; còn nếu chỉ nhìn nhận ở góc độ lịch sử thì chỉ dừng lại trên cơ sở lý thuyết mà thôi, thiếu tính thực tiễn "khó nhớ mà lại mau quên".

Khi dạy - học chuyên đề "Quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin, Tư tưởng Hồ Chí Minh về chiến tranh, quân đội và bảo vệ Tồ quốc"[3]. Nếu người dạy và người học chỉ cố gắng nhớ những luận điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin, Hồ Chí Minh mà thiếu sự vận dụng vào thực tế đời sống, xã hội thì sẽ cho rằng sự thoái trào mang tính chất tạm thời chủ nghĩa xã hội là quy luật hoặc mơ hồ rằng chủ nghĩa tư bản không có sự vận động và phát triển để níu kéo sự thất bại là thực tế đúng. Chính vì lẽ đó, yêu cầu đặt ra đối với người dạy và người học phải khái quát được vị trí của chuyên đề, lý do phải tiếp cận, sự kế thừa và phát triển các quan điểm, luận điểm từ Mác, Ănghen đến Lênin đến Hồ Chí Minh ...

Như vậy, việc kết hợp quan điểm lịch sử và quan điểm thực tiễn trong dạy - học giáo dục quốc phòng và an ninh là rất cần thiết, mang lại những kết quả tích cực. Từ chỗ người học chỉ xem môn học này là khô cứng thiếu thực tế, cho nên khi tiếp cận còn ngại khó, học cho xong; cho đến trở nên tự tin, thích thú vì đã nhận thức và lý giải được những vấn đề mình không biết, chưa biết hoặc hiểu lầm khi chưa học. Nhận thức được điều này, trong những năm qua (2000 - 2015) [4], giảng viên Bộ môn Giáo dục quốc phòng đã không ngừng nghiên cứu, mạnh dạn đổi mới phương pháp giảng dạy từ thuyết trình sang trình chiếu, sử dụng tranh, ảnh, phim tư liệu, làm cho nội dung bài giảng ngày càng phong phú, sinh động, có chiều sâu; sinh viên hứng thú, tích cực nghiên cứu, luyện tập và rèn luyện, không ngừng nâng cao nhận thức mọi mặt, hiểu biết sâu sắc hơn về môi trường quân đội, biết sử dụng một số loại vũ khí, khí tài, điều quan trọng hơn là hướng cho sinh viên làm việc theo nguyên tắc, kỷ cương, tạo cơ sở cho sinh viên tu dưỡng và hoàn thiện kỹ năng sống của bản thân để trở thành công dân có ích cho xã hội. Phát huy tinh thần đó, trong tương lai cần nâng cao hơn nữa việc kết hợp chặt chẽ quan điểm lịch sử và quan điểm thực tiễn trong giảng dạy, bảo đảm chất lượng, hiệu quả, thiết thực, hướng đến mục tiêu giáo dục toàn diện cho học sinh, sinh viên nói riêng; thế hệ trẻ nói chung.

 

Tài liệu tham khảo

1. Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI.

2. Giáo trình Giáo dục Quốc phòng - An ninh (Dùng cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng), Tập một, NXB Giáo dục.

3. Giáo trình Giáo dục Quốc phòng - An ninh (Dùng cho sinh viên các trường đại học, cao đẳng), Tập một, NXB Giáo dục.

4. Bộ môn Giáo dục Quốc phòng được hình thành và phát triển 15 năm từ năm 2000 đến 2015.